واکسن گارداسیل (Gardasil) واکسنی است که برای پیشگیری از عفونت با برخی انواع ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) استفاده میشود؛ ویروسی که میتواند باعث زگیل تناسلی و برخی سرطانها از جمله سرطان دهانه رحم، مقعد، آلت تناسلی، واژن، دهان و حلق شود.
این واکسن «درمانی» نیست و عفونتهای قبلی را از بین نمیبرد، اما میتواند از ابتلای آینده به تیپهای ویروسی هدف پیشگیری کند، بهخصوص اگر قبل از شروع روابط جنسی تزریق شود.
اهمیت برنامه زمانبندی تزریق در این است که برای ایجاد ایمنی مناسب، فاصله بین دوزها و تعداد دوزها باید طبق سن و شرایط فرد رعایت شود. دریافت نکردن یک دوز، تأخیر بیش از حد یا تزریق اشتباه میتواند از اثربخشی واکسن بکاهد.
چند نوع برنامه زمانبندی برای واکسن گارداسیل وجود دارد؟
بهطور کلی، برنامه تزریق گارداسیل بر اساس سن فرد در زمان شروع واکسیناسیون به دو گروه تقسیم میشود:
- برنامه دو دوزی (برای کودکان و نوجوانان در سنین پایینتر)
- برنامه سه دوزی (برای افراد بزرگسالتر یا برخی شرایط خاص)
این تقسیمبندی براساس پاسخ سیستم ایمنی در سنین مختلف تعریف شده است؛ کودکان و نوجوانان کمسن معمولاً پاسخ قویتری به واکسن میدهند و با دو دوز ایمنی کافی پیدا میکنند، اما در سنین بالاتر نیاز به سه دوز است تا سطح ایمنی مطلوب ایجاد شود.
در ادامه هر کدام را جداگانه توضیح میدهیم.
برنامه دو دوزی واکسن گارداسیل برای چه سنی است؟
در بسیاری از راهنماهای علمی، اگر واکسیناسیون HPV در سنین ۹ تا ۱۴ یا ۱۵ سالگی (بسته به پروتکل هر کشور) آغاز شود، معمولاً از برنامه دو دوزی استفاده میشود.
در این برنامه:
- دوز اول: در تاریخ شروع
- دوز دوم: معمولاً ۶ تا ۱۲ ماه بعد از دوز اول
نکات مهم درباره برنامه دو دوزی:
- فاصله بین دوز اول و دوم بهتر است حداقل ۶ ماه باشد تا پاسخ ایمنی مناسب ایجاد شود.
- اگر فاصله کمی کمتر یا بیشتر شود، معمولاً نیاز به تکرار کل دوره نیست، اما حتماً باید توسط پزشک ارزیابی شود.
- در صورت شروع واکسیناسیون در سنین پایین، انجام بهموقع دوز دوم اهمیت زیادی دارد، چون بدن در این سن بهخوبی به واکسن پاسخ میدهد و احتمال رسیدن به ایمنی پایدار بالاست.
بیشتر بخوانید : درمان زگیل تناسلی با کرایوتراپی
برنامه سه دوزی واکسن گارداسیل برای چه کسانی است؟
اگر شروع واکسیناسیون HPV در سنین بالاتر باشد، معمولاً از برنامه سه دوزی استفاده میشود. بهطور معمول:
- برای افراد ۱۵ سال و بالاتر در زمان تزریق دوز اول
- برای برخی افراد با ضعف سیستم ایمنی (مثلاً برخی بیماران خاص، حتی در سنین پایینتر)
الگوی کلاسیک سه دوزی که در بسیاری از دستورالعملها استفاده میشود، بهصورت زیر است:
- دوز اول: روز صفر (روز شروع)
- دوز دوم: ۱ تا ۲ ماه بعد از دوز اول (معمولاً ماه اول یا دوم)
- دوز سوم: ۶ ماه بعد از دوز اول (یعنی تقریباً ۶ ماه پس از شروع دوره)
در برنامه سه دوزی توجه به این نکات مهم است:
- فاصله بین دوز اول و دوم باید حداقل حدود ۱ ماه باشد.
- فاصله بین دوز دوم و سوم در بسیاری از دستورالعملها حداقل چند ماه در نظر گرفته میشود، و بهطور کلی کل دوره حدود ۶ ماه طول میکشد.
- اگر کمی تأخیر پیش بیاید، معمولاً نیازی به شروع از ابتدا نیست، ولی پزشک باید بر اساس دستورالعمل بهروز تصمیم بگیرد.
جدول خلاصه برنامه زمانبندی تزریق گارداسیل
برای اینکه تصویر کلیتری داشته باشید، میتوان برنامه را بهصورت خلاصه اینگونه در نظر گرفت (اعداد حدودی و کلی هستند و حتماً باید با دستور پزشک تطبیق داده شوند):
- سن شروع ۹ تا حدود ۱۴–۱۵ سال (بدون بیماری زمینهای خاص):
- دو دوز
- دوز ۱: روز صفر
- دوز ۲: حدود ۶ تا ۱۲ ماه بعد
- سن شروع ۱۵ سال یا بالاتر، یا افراد با نقص سیستم ایمنی (حتی اگر کمسن باشند):
- سه دوز
- دوز ۱: روز صفر
- دوز ۲: حدود ۱ تا ۲ ماه بعد از دوز اول
- دوز ۳: حدود ۶ ماه بعد از دوز اول
تأکید میشود که اینها الگوهای رایجاند و ممکن است بر اساس کشور، نوع دقیق واکسن گارداسیل (مثلاً چهار ظرفیتی یا ۹ ظرفیتی) و دستورالعملهای محلی، کمی تفاوت داشته باشند. همیشه نسخه نهایی باید توسط پزشک یا مرکز واکسیناسیون تأیید شود.
بیشتر بخوانید : روش های درمان زگیل تناسلی
اگر یک دوز واکسن گارداسیل را فراموش کنیم چه میشود؟
یکی از پرسشهای بسیار پرتکرار بیماران این است که «اگر یک نوبت واکسن را در تاریخ مشخص تزریق نکنم، باید از اول شروع کنم؟»
در بسیاری از راهنماهای علمی، اگر دوزی با تأخیر تزریق شود، معمولاً نیازی به شروع دوباره کل دوره نیست. اصول کلی عبارتاند از:
- در صورت تأخیر، همان دوز بعدی تزریق میشود و دوزهای قبلی معتبر تلقی میشوند.
- فاصله طولانیتر از برنامهی ایدهآل ممکن است کمی بر زمان رسیدن به ایمنی کامل تأثیر بگذارد، اما معمولاً باعث بیاثر شدن کامل دوزهای قبلی نمیشود.
- برنامه اصلاحشده را پزشک بر اساس فاصله ایجادشده، سن فرد و نوع واکسن تنظیم میکند.
با این حال، چون جزئیات ممکن است در دستورالعملهای مختلف متفاوت باشد، به هیچ عنوان نباید بدون مشورت پزشک خودتان، بهطور خودسرانه برنامه را تغییر دهید.
آیا میتوان برنامه تزریق گارداسیل را جلو انداخت یا فشرده کرد؟
برخی افراد به دلایل شخصی یا شغلی میخواهند واکسن را سریعتر دریافت کنند و میپرسند: «میشود فاصله دوزها را کمتر کرد تا زودتر تمام شود؟»
نکات مهم در این زمینه:
- فاصلهها در برنامه واکسیناسیون براساس مطالعات ایمنیزایی طراحی شدهاند. کاهش بیش از حد فاصله میتواند باعث شود سیستم ایمنی وقت کافی برای پاسخدهی و ایجاد حافظه ایمنی مناسب نداشته باشد.
- در برخی پروتکلها، حداقل فاصله قابل قبول بین دوزها مشخص شده است؛ اگر دوزی زودتر از این حداقل فاصله تزریق شود، ممکن است لازم باشد آن دوز تکرار شود.
- هرگونه فشردهسازی برنامه باید تنها تحت نظر پزشک و بر اساس پروتکل معتبر انجام شود.
بنابراین، برای کسب بهترین نتیجه و پیشگیری از نیاز به تکرار دوز، بهتر است دقیقاً در زمانهای توصیهشده توسط پزشک تزریق انجام شود.
برنامه زمانبندی گارداسیل در زنان و مردان: تفاوتی وجود دارد؟
یکی از باورهای شایع این است که واکسن گارداسیل فقط مخصوص زنان است، در حالی که در بسیاری از کشورها برای مردان هم توصیه میشود تا از عفونت HPV، زگیل تناسلی و برخی سرطانها پیشگیری شود.
از نظر ساختار کلی برنامه زمانبندی:
- در اغلب دستورالعملها، الگوی دوزها برای زنان و مردان مشابه است و آنچه تغییر میکند، سن شروع و دامنه سنی توصیهشده است.
- برای هر دو جنس، در سنین پایینتر برنامه دو دوزی، و در سنین بالاتر برنامه سه دوزی در نظر گرفته میشود، مگر در شرایط خاص.
با این حال، ممکن است:
- حد بالای سنی توصیه برای زنان و مردان کمی متفاوت باشد.
- در برخی کشورها پوشش واکسیناسیون عمومی ابتدا برای دختران شروع شده و سپس برای پسران گسترش یافته باشد.
به همین دلیل، بهتر است افراد بر اساس سن، جنس، وضعیت تاهل، سابقه روابط جنسی و بیماریهای زمینهای توسط پزشک ارزیابی شوند تا مشخص شود واکسن هنوز برای آنها مفید است یا خیر.
برنامه تزریق گارداسیل در افراد متأهل یا دارای شریک جنسی
سؤال مهم دیگر این است که: «اگر ازدواج کردهام یا رابطه جنسی داشتهام، واکسن گارداسیل هنوز فایدهای دارد؟»
پاسخ کلی این است که:
- واکسن گارداسیل عفونتهای قبلی را درمان نمیکند، اما ممکن است هنوز برای پیشگیری از ابتلا به سایر تیپهای HPV که تاکنون به آنها مبتلا نشدهاید مفید باشد.
- در بسیاری از دستورالعملها، تا یک سن مشخص (مثلاً تا میانه یا اواخر دهه ۲۰ یا ۳۰ سالگی، با توجه به کشور و نوع واکسن) واکسیناسیون میتواند همچنان توصیه شود، بهخصوص اگر فرد در معرض خطر باشد (مثلاً داشتن شریک جنسی جدید یا متعدد).
از نظر زمانبندی دوزها، در صورت شروع واکسیناسیون در این سنین معمولاً از برنامه سه دوزی استفاده میشود، با فاصلههای تقریبی صفر، ۱–۲ ماه و ۶ ماه.
پزشک بر اساس سن و سابقه شما مشخص میکند که واکسن هنوز توصیه میشود یا خیر.
برنامه واکسن گارداسیل در افراد با نقص سیستم ایمنی
برای افرادی که دچار نقص ایمنی هستند (بهعنوان مثال برخی بیماریهای مزمن، دریافتکنندگان داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی و …)، تصمیم درباره واکسن باید حتماً توسط پزشک متخصص (مثلاً متخصص عفونی، خون و سرطان، یا ایمونولوژیست) گرفته شود.
نکات کلی در این گروه:
- حتی اگر سن فرد در محدوده برنامه دو دوزی باشد، در بسیاری از دستورالعملها برنامه سه دوزی برای بیماران با نقص ایمنی توصیه میشود تا سطح ایمنی بالاتری ایجاد شود.
- زمانبندیها مشابه الگوی سه دوزی است، اما در بعضی موارد ممکن است بسته به وضعیت بالینی و درمانهای همزمان، پزشک زمانبندی را تنظیم کند.
- در برخی شرایط خاص، ممکن است نیاز به ارزیابیهای تکمیلی (مثل بررسی سطح ایمنی یا نتایج آزمایشها) قبل یا بعد از واکسیناسیون وجود داشته باشد.
به هیچ عنوان در این گروه نباید بدون نظر پزشک، خودسرانه برای تزریق یا عدم تزریق واکسن تصمیم گرفت.
قبل از شروع برنامه تزریق گارداسیل به چه نکاتی توجه کنیم؟
قبل از اینکه برنامه زمانبندی واکسن گارداسیل را تنظیم کنید، بهتر است چند نکته کلیدی را با پزشک مطرح کنید:
- سن دقیق شما در زمان دوز اول
- جنسیت و وضعیت تاهل
- سابقه رابطه جنسی و تعداد شریک جنسی
- وجود بیماری زمینهای یا نقص ایمنی
- مصرف داروهای خاص (مثلاً داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی)
- سابقه حساسیت شدید به اجزای واکسن یا واکسنهای دیگر
- بارداری یا برنامه برای باردار شدن
با توجه به این موارد، پزشک:
- مشخص میکند واکسن برای شما توصیه میشود یا خیر.
- نوع برنامه مناسب (دو دوزی یا سه دوزی) را انتخاب میکند.
- تاریخ تقریبی نتایج هر دوز را برای شما توضیح میدهد تا بتوانید در تقویم شخصیتان یادداشت کنید.
